Trong thời kỳ phát triển mới của đất nước dưới ánh sáng các Nghị quyết của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 27-NQ/TW năm 2022, việc nhận diện đầy đủ vai trò của tạp chí khoa học trong hệ sinh thái báo chí cách mạng là một yêu cầu chiến lược. Bài viết này kiến nghị duy trì và nâng cao địa vị pháp lý của tạp chí khoa học trong Luật Báo chí, dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm chỉ đạo của Đảng về báo chí học thuật như một thiết chế tư tưởng đặc biệt, đóng góp trực tiếp vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
- Báo chí cách mạng và tạp chí khoa học trong giai đoạn mới
Từ Cương lĩnh 2011 đến Nghị quyết 27-NQ/TW (2022), Đảng ta nhất quán quan điểm coi báo chí là “vũ khí sắc bén” trong bảo vệ nền tảng tư tưởng và dẫn dắt xã hội. Trong đó, tạp chí khoa học là một loại hình báo chí đặc thù, không làm nhiệm vụ đưa tin thời sự, mà thực hiện chức năng phản biện chính sách, lan tỏa tri thức và góp phần định hình đồng thuận xã hội bằng luận cứ học thuật.
Tạp chí khoa học gắn liền với chức năng tư tưởng – lý luận của báo chí cách mạng. Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh và học thuyết Mác – Lênin, đây là công cụ truyền bá chân lý cách mạng thông qua kênh học thuật có kiểm chứng, có trách nhiệm, và có định hướng phát triển quốc gia.
- Cơ sở pháp lý và chính trị cần được bảo vệ
– Điều 17 Luật Báo chí 2016 cho phép cơ sở giáo dục, khoa học xuất bản tạp chí chuyên ngành.
– Điều 25 Hiến pháp 2013 khẳng định quyền tự do báo chí và quyền công bố học thuật.
– Nghị quyết 27-NQ/TW (2022) yêu cầu phát huy vai trò báo chí trong phản biện xã hội và xây dựng nhà nước pháp quyền.
– Chỉ thị 08-CT/TW (1992), Nghị quyết 16-NQ/TW (2007) đặt báo chí học thuật là một phần của công tác lý luận – tư tưởng.
Việc loại bỏ tạp chí khoa học khỏi khung pháp lý báo chí sẽ làm tổn hại đến sự thống nhất lập pháp và phủ nhận vai trò học thuật – chính trị của một thiết chế quan trọng đã được ghi nhận trong suốt các kỳ Đại hội.
- Hệ quả của việc không công nhận tạp chí khoa học là báo chí
– Mâu thuẫn pháp lý: Làm suy yếu tính nhất quán của hệ thống luật.
– Tổn thất chính trị: Làm suy giảm công cụ truyền bá tư tưởng, phản biện chính sách có căn cứ khoa học.
– Học thuật – xã hội: Mở đường cho hiện tượng báo hóa trá hình, làm lu mờ ranh giới giữa báo chí và học thuật chính danh.
– Hội nhập quốc tế: Đi ngược xu hướng quốc tế khi UNESCO, OECD công nhận tạp chí học thuật là báo chí chuyên biệt.
- Đề xuất hoàn thiện chính sách pháp luật
Trong bối cảnh sửa đổi Luật Báo chí, việc hoàn thiện chính sách pháp luật đối với tạp chí khoa học cần dựa trên ba trụ cột: (i) khẳng định địa vị báo chí học thuật; (ii) thiết lập tiêu chí định danh rõ ràng; và (iii) áp dụng cơ chế giám sát – phân biệt phù hợp.
4.1. Giữ nguyên Điều 17 Luật Báo chí 2016
Khoản 1 Điều 17 quy định: “Tổ chức khoa học và công nghệ, cơ sở giáo dục đại học được thành lập hợp pháp theo quy định của pháp luật được phép xuất bản tạp chí chuyên ngành”. Đây là cơ sở pháp lý xác lập vị thế báo chí cho tạp chí khoa học, cần được giữ nguyên để đảm bảo tính kế thừa lập pháp và bảo vệ quyền tự chủ học thuật theo tinh thần của Điều 25 Hiến pháp 2013.
4.2. Bổ sung định nghĩa “báo chí học thuật” tại Điều 4 Luật Báo chí (sửa đổi)
Cần làm rõ “báo chí học thuật” là một loại hình báo chí đặc thù, có chức năng công bố kết quả nghiên cứu, phản biện học thuật – chính sách, lan tỏa tri thức theo chuẩn mực khoa học quốc tế. Việc bổ sung này nhằm thực thi đúng Nghị quyết 27-NQ/TW (2022), mục 3.3, yêu cầu “phân định rõ ranh giới giữa phản biện học thuật và hoạt động truyền thông đại chúng”.
4.3. Ban hành tiêu chí định danh tạp chí khoa học
Thông tư liên tịch giữa Bộ văn hóa thể thao & du lịch và Bộ KH&CN nên được ban hành kèm theo Luật sửa đổi, với các tiêu chí cụ thể như:
– Cơ quan chủ quản phải có ít nhất 3 công trình nghiên cứu cấp tỉnh/ngành được nghiệm thu trong vòng 5 năm gần nhất, hoặc tối thiểu 1 đề tài cấp quốc gia.
– Có Hội đồng khoa học và Hội đồng biên tập độc lập, hoạt động thực chất, được đăng tải công khai trên website tạp chí.
– Áp dụng quy trình phản biện kín hai chiều và công bố chính sách đạo đức học thuật rõ ràng.
– Nội dung không được bao gồm tin tức thời sự, quảng cáo thương mại trá hình, hoặc hoạt động truyền thông ngoài mục tiêu học thuật (theo đúng quy định tại Thông tư số 41/2020/TT-BTTTT, Điều 6, khoản 3).
4.4. Thiết lập cơ chế hậu kiểm học thuật bắt buộc
Luật cần bổ sung quy định: nếu trong 02 năm liên tiếp, tạp chí không công bố bài nghiên cứu có phản biện hoặc không chứng minh được hoạt động học thuật thực chất, thì Bộ TT&TT có quyền thu hồi giấy phép theo thủ tục rút gọn (dựa trên Nghị định 09/2017/NĐ-CP, Điều 12).
4.5. Cấp thẻ hành nghề học thuật riêng cho nhà báo học thuật
Khuyến nghị thiết lập thẻ hành nghề báo chí học thuật dưới sự phối hợp giữa giữa Bộ văn hóa thể thao & du lịch và Bộ KH&CN nhằm:
– Phân biệt với nhà báo thời sự, tránh lẫn lộn vai trò.
– Bảo vệ quyền tự do học thuật có trách nhiệm.
– Nâng cao tính chuyên nghiệp, uy tín và chính danh cho đội ngũ biên tập viên, phản biện viên, tác giả công bố trên tạp chí khoa học.
- Kết luận: Tạp chí khoa học là trụ cột tư tưởng trong thời kỳ mới
Tạp chí khoa học không chỉ là một sản phẩm học thuật mà còn là thiết chế báo chí mang tính chính trị sâu sắc, gắn với sứ mệnh “khai trí nhân dân”, bảo vệ chân lý và dẫn dắt cải cách thể chế. Trong thời kỳ chuyển đổi số và hội nhập học thuật toàn cầu, loại hình báo chí này cần được luật hóa và bảo vệ với tư cách là một bộ phận không thể thiếu của báo chí cách mạng Việt Nam.
Việc khẳng định vị thế của tạp chí khoa học trong Luật Báo chí không chỉ đúng với tinh thần pháp quyền mà còn là yêu cầu chính trị cấp thiết để đảm bảo cho sự phát triển bền vững, dân chủ, tri thức và khai phóng của đất nước.
Từ khóa: báo chí cách mạng, tạp chí khoa học, tư tưởng Hồ Chí Minh, Nghị quyết 27-NQ/TW, phản biện xã hội, luật hóa báo chí học thuật.
